کتوز چیست؟
در نشخوارکنندگان، کربوهيدرات مصرفی تحت تاثير تخميرات شکمبه در ﻧﻬايت به اسيد پروپيونيک، اسيد استيک و اسيد بوتيريک تبديل می شود که اين اسيدهای چرب فرار در ﻧﻬايت جذب شده و جهت توليد گلوکز در بدن مورد استفاده قرار میگيرندگاهی این عمل دچار تغییراتی می گردد مخصوصا در دوره های تغذیه زمستانی و نیز به هنگام حضور گاوها در جایگاههای بسته اتفاق می افتد. کتوزدر گاوهای شیرده پرتولید مخصوصا در ۳۰روز بعد از زایمان به دنبال یکسری تغییرات در روند سوخت و ساز که بطور عمده محور آنها کاهش در گلوکز خون وافزایش تولید اجسام کتونی در خون است اتفاق می افتد.
ترکیبات کتونی فرآورده های واسطه متابولیکی ناشی از جابه جاشدن چربی های ذخیره ای بدن می باشد عمده ترکیبات کتونی شامل بتاهیدروکسی بوتیرات (BHBA) استواستات و استون است عارضه ایجاد شده را به دلیل جمع شدن اجسام کتونی در خون و ادرار گاو کتوز نامیده اند در حیوانات نشخوارکننده سلولهای پوششی شکمبه اجسام کتونی را با استفاده از اسیدهای چرب فرار شکمبه از جمله بوتیرات تولید می کنند نشخوارکننده گلوکز خود را از طریق منابع غیر گلوکزی مانند اسید پروپیونیک ٬ اسیدلاکتیک ،گلیسرول و برخی اسیدهای آمینه به دست می آورند . هنگامی که گلوکز به منظور تولید انرژی و تشکیل لاکتوز به مصرف می رسد ممکن است اگزالواستات ترجیحاً برای تشکیل گلوکز به کار رود که این امر منجر می شود که مقدار اگزالواستات ناشی از گلوکونئوژنز که برای مصرف استیل کوآ در چرخه کربس لازم است کاهش یابد و ازاین رو استیل کوآ به مواد کتونی مانند استواستات ٬بتاهیدروکسی بوتیرات و مقدار اندکی استون تبدیل می شود اگر تولید مواد کتونی بیشتر از مصرف آنها به وسیله بافتهای محیطی باشد بیماری کتوز رخ خواهد داد .
انواع کتوز
کتوز اولیه
در گاوهایی كه در مراحل نخستین شیردهی جیره های پر انرژی مصرف می كنند دیده می شود . پارامترهای مؤثر بر بروز این بیماری مصرف زیاد سیلاژ با اسید بوتیریك زیاد ، كم تحركی ، چاقی زیاد به هنگام زایش و ناراحتی های گوارشی است
کتوز ثانویه
در پی هر بیماری پیش می آید كه موجب كاهش مصرف غذا در آغاز شیردهی شود
گاوهای ظرف هفته اول یا دوم زایمان کتوز را نشان می دهند غلظت مواد کتونی خون در کتوز ثانویه به اندازه کتوز اولیه بالا نیست . با این امکان بهبود در کتوزهای نوع ثانویه پس از درمان ضعیف تر است چون درمان تاثیرکمی در بهبود آسیبهای وارد آمده به کبد در اثر ورود چربی ها و کاهش ظرفیت گلیکونئوژنز گاو به دنبال دارد .
دلایل ایجاد کتوز
- مواد سیلویی که اسید بوتیریک زیاد دارند
- تغذیه ناکافی
- تولید بالای گاو ها
- گرسنگی
- توازن منفی انرژی در طولانی مدت
- کاهش زیاد غلظت گلوکز در خون و مقدار گلیکوژن در کبد
- افزایش تجمع چربی در کبد
- عدم دریافت مقادیر کافی انرژی بعد از زایمان
- افزایش تجزیه چربی بدن
- چاقی زیاد
- افزایش میزان تولید اجسام کتونی
علائم کتوز
- شایع ترین نشانه کاهش وزن است
- کاهش اشتها
- افسردگی
- تلوتلو خوردن
- لرزش ماهیچه های میانی و پهلو
- عدم تمایل به حرکت
- مو های زبر و خشن
- بوی استون دهان
- عدم تعادل
- افزایش آنزیم آسپارت آمینوتر انسفراز
بیماری هایی که در پی کتوز ایجاد می شوند
- متریت(عفونت رحم)
- جابجایی شیردان
- لنگش
- ورم پستان
- کبد چرب
- کاهش شدید تولید شیر
- تولید شیر بی کیفیت
تشخیص کتوز
تشخیص بیماری کتوز در گاو های شیری بسیار حیاتیست زیرا که این بیماری اثر مستقیم بر تولید و کیفیت شیر و همچنین سلامت گله دارد.استاندار جهانی تشخیص کتوز اندازه گیری بتا هیدرکسی بوتیرات خون است که این بیماری را قبل از رسیدن به مراحل کلینیکی در مرحله تحت کلینیکی تشخیص می دهد در آغاز مرحله کلینیکی بیماری مقدار گلوكز خون از میزان طبیعی۲ تا ۸/۲ میلی مول در لیتر به ۴/۱ میلی مول در لیتر و مجموع مواد كتونی خون از۱ به ۵ میلی مول در لیتر می رسد که حد ریسک شروع کتوز ۱.۱ تا ۱.۴ میلی مول بر لیتر است علاوه بر تغییرات فوق درگاوهای به شدت كتوزی آنزیم آسپارتات آمینوترانسفراز افزایش می یابد كه نشانه ای از آسیب دیدن جگر و بی اشتهایی است بنابراین توصیه می شود در دام های تازه زا در روز های ۷ و ۱۵ و ۲۰ بعد از زایمان بتاهیدروکسی بوتیرات خون BHBA توسط دستگاه های پرتابل اندازه گیری BHBA که برای دام های شیری کالیبره شده باشد و یا آزمایشگاه اندازه گیری گردد و نتیجه برای انجام درمان هر چه سریعتر به دامپزشک ارائه گردد تا بیماری در مرحله تحت کلینیکی تشخیص و سریعا درمان گردد.
درمان کتوز
معمولا با توجه به پیشرفت بیماری و وابستگی به ورود آن به مرحله کلینیکی یا تحت کلینیکی یک یا چند نوع از درمان های زیر توسط دامپزشک انجام می پذیرد.
- تزریق وریدی گلوکز
- خوراندن ۱۲۵ تا ۲۵۰ گرم پروپیلین گلایکول
- تزریق نیاسین
- تزریق دگزامتازون(تزریق مقادیر زیادی از این ترکیب ها موجب کاهش اشتها و تولید شیر می شود)
- تنظیم جیره چربی
- لازم به ذکر است خوراندن شکر یا ملاس در درمان کتوز تاثیری ندارد
- در اختیار گذاشتن خوراک های گوناگونی مانند علوفه خشک و یولاف،تا هنگام کامل شدن اشتهای گاو،مفید است.
پیشگیری از کتوز
- مدیریت درست تامین انرژی(جیره آغاز شیر دهی باید بیشترین مقدار از مواد پیش ساز گلوکز و کمترین مقدار از مواد پیش ساز کتونها را داشته باشد)
- تغذیه مناسب(گاوها با علوفه مرغوب تغذیه شوند و از مصرف مواد سیلویی نامرغوب و دارای اسید بوتیریک بالا جلوگیری شود ویتامین و مواد معدنی در مقادیر مناسب برای گاوها فراهم شود)
- به گاوهایی که سابقه ابتلا به کتوز دارند به مدت ۵ تا ۷ هفته بعد از زایمان گلیکول پروپیلین یا پروپیونات سدیم خورانده شود
- افزایش انرژی مصرفی گاو تا اندازه ای كه موجب كاهش اشتها نشود
- جلوگیری از چاقی ولاغری مفرط و کنترل جیره انجام پذیرد.